مدیریت زمان و برنامه ریزی حجت الاسلام و المسلمین استاد شورورزی

   تاریخ انتشار : ۰۴ آبان ۱۳۹۴    دیدگاه : ۰    نویسنده : حوزه   کد نوشته : 3301   موضوع : آخرین اخبار حوزه, گفتمان دینی, معاونت پژوهش  

جلسات گفتمان دینی استاد شورورزی با موضوع مدیریت زمان در حوزه علمیه امام جعفر صادق علیه السلام زاهدان برگزار شد.

مطالب این جلسات و همچنین جداول زمان بندی و برنامه ریزی(مرحله ی اول) را بنا به درخواست طلاب محترم بر روی سایت قرار داده ایم که به شرح ذیل می باشد:

مقدمه

آينه‌فروش به آينه نگاه نمي‌كند،‌ ولي خريدار هميشه به آن نگاه مي‌كند. كوزه فروش از كوزه شكسته آب مي‌خورد، ولي هيچ خريداري كوزه شكسته نمي‌خرد. و ساعت‌فروش اغلب نمي‌داند ساعت چند است؟ گويا سنت دنيا بر اين است كه فروشندگان هميشه مال التجاره خود را عرضه كنند و اهميت مال التجاره را فقط از چشم مشتري بنگرند، نه از زاويه اهيمت ذاتي آن؛ و خريداران نيز هميشه در انتخاب، دقت موشكافانه كنند و چيزي بخرند كه ارزش خريدن داشته باشد.
مي‌گويند: وقت طلاست!آيا براستي اهميت ذاتي زمان خود را مي‌دانيم يا بدون توجه به ارزش واقعي‌اش، در مقابل هر كاري آن را به فروش مي‌گذاريم؟ و آيا در اين بده بستان عمر و كارهايي كه مشغول آنهائيم، توانسته‌ايم معامله سودآوري داشته باشيم يا با زيان ديدگي، آنچه به دست آورده‌ايم كمتر از چيزي است كه از دست داده‌ايم؟
برخي نمي‌دانند كه وقتشان در حال تلف شدن است، يا چه كارهايي اتلاف وقت به حساب مي‌آيد، و يا چگونه از وقت‌هاي مرده استفاده نمايند. چنانچه برخي نمي‌دانند اولويت‌بندي در كارها چگونه بايد انجام شود و برخي نيز نمي‌دانند اين همه برنامه‌ريزي كه مي‌كنند چرا به مرحله عمل نمي‌رسد.اينجاست كه مي‌گوئيم:
بايد كاري كرد؛ جلوي ضرر را از هر كجا كه بگيري منفعت است.

مديريت زمان

مديريت زمان عنواني است كه ذهن هر انسان موفقي را به خود مشغول مي‌كند؛ چون بدون برنامه‌ريزي بر روي آنات و اوقات زندگي نه كسي در دنيا به جايي رسيده است و نه بزرگي به اصلاح آخرت و كسب بهشت. البته هر كسي مي‌تواند براي تنظيم اوقاتش برنامه‌اي خاص داشته باشد، لكن روشن است هر روشي كه جامع‌تر باشد و آسان‌تر اجرا شود، زودتر به نتيجه خواهد رسانيد؛ و اين خود مديريت مضاعفي بر زمان است.
اغلب افراد در قالب يك برنامه‌ريزي كمّي، ساعات روز را نوشته براي هر كدام فعاليتي تعيين مي‌كنند. اين روش آسيب‌هاي قابل توجهي دارد؛ از جمله:
به طور عمده در اين روش، هدف‌گذاري صورت نمي‌گيرد. فعاليت‌هاي تعيين شده به دنبال پر كردن اوقات هستند، نه به دنبال مقدمه‌سازي براي حركت رو به رشد در جهت هدفي مشخص.
اين برنامه به دليل تعيين چارچوبي مشخص براي فعاليت‌هاي روزانه، نمي‌تواند اتفاقات غيرمنتظره ـ مثل مريضي‌ها، مهمان‌ها و ميهماني‌ها و برنامه‌هاي آموزشي يا شغلي سرزده ـ را پيش‌بيني نمايد، و از همين رو هيچ‌گاه به مرحله عمل نمي‌رسد و اگر هم برسد بيش از چند روز دوام نمي‌آورد.
به عمل آوردن چنين برنامه‌هايي نيازمند انگيزه‌هاي بيروني است و خود برنامه انگيزه‌بخش نيست.
البته با تمام اينها، اهميت برنامه‌ريزي كمّي هيچ‌گاه از بين نمي‌رود؛ زيرا چگونگي استفاده از دقايق است كه عمر ما را رقم مي‌زند و ناگزير از آنيم. مي‌بينيد كه اين روش علاوه بر آسيب‌هاي مذكور لازم هم هست.
آسيب‌هاي مذكور را در دو نكته مي‌توان خلاصه كرد؛ اول نداشتن نقشه راه و دوم عدم توجه به كيفيت حركت در راستاي اين نقشه. اگر بتوان اين دو را حل كرد، استفاده بهينه‌اي از زمان خواهيم كرد و تقسيم‌بندي زمان را در جهت مطلوب انجام خواهيم داد.

معرفي جدول مديريت كيفي زمان

اين جدول با تأكيد بر هدف‌گذاري آگاهانه و با شعار مفيدبودن زندگي طراحي شده است و بخشي از مديريت كمّي را نيز در بر مي‌گيرد، هر چند براي آن شايد كافي نباشد. جدول مديريت كيفيِ زمان دو بعد اساسي دارد:
اول: مهم‌ترين مسأله در آن رويكرد اخلاقي است. اين جدول به نوعي مراقبه نفس را در مراحل اوليه آن به شما آموزش مي‌دهد. مراقبه نفس از محوري‌ترين برنامه‌هاي تربيتي اسلام است كه تمامي اعمال و مناسك و دستورهاي ديني به دور آن مي‌چرخند. هر چه مراقبه بيشتر و جدي‌تر، رشد عقلاني و ايماني ما در دنيا و آخرت نيز بيشتر. از آن رو كه مداومت بر مراقبه در مراحل اوليه‌اش براي برخي سخت مي‌نمايد، اين جدول مي‌تواند به مرور زمان مراقبه را جزء برنامه اصلي افراد قرار دهد. روشن است كه اگر التزام به مراقبه جزء دغدغه‌هاي اصلي و ملكات نفساني هر فرد شود، ديگر نيازي به نوشتن بر روي كاغذ نخواهد بود.
دوم: رويكرد كيفي به جاي كمّي. زمان‌بندي كمّي چنانچه گذشت در معرض آسيب است. مديريت كيفي زمان در راستاي شعار مفيد بودن زندگي به دنبال بهره‌وري بيشتر شما در طول شبانه‌روز است. اينجاست كه اگر حوادث غيرمنتظره‌اي اتفاق بيافتد و فعاليت مشخصي را در ساعت معيني مختل نمايد، شما را از دايره زندگي مفيد خارج نمي‌سازد. هر چند افرادِ دقيق، هميشه سوار بر روزگارند و نه روزگار سوار بر آنها؛ از اين رو هميشه سعي دارند تعيين كننده باشند و از گفتن « نه » ابايي ندارند.
آموزش استفاده از جدول
اجراي جدول مديريت كيفي زمان داراي گام‌هاي شش‌گانه است:

گام اول: هدف‌گذاري

پرتوهاي خورشيد هر چند بر روي زمين پراكنده مي‌شوند، اما اگر با ابزاري همچون ذره‌بين در يك نقطه متمركز شوند، به اشعه‌اي سوزاننده تبديل مي‌شوند. بادهاي آرام و تندي وزيدن مي‌كند، ولي اگر متمركز گردند و در محفظه‌اي مثل لاستيك اتومبيل حبس شوند، سنگين‌ترين ماشين‌ها را بلند مي‌كنند… و چه قدرت‌افزاست متمركز شدن.
شبانه‌روز ما با كارهاي مختلفي همچون خواب، تهيه و خوردن غذا،مطالعه، عبادت، كسب و درآمد، خريد، ورزش، تلوزيون، موبايل و تبلت، و بسياري كارهاي ديگر به اتمام مي‌رسد؛ اما اگر بتوان همين زمان را به صورت متمركز مورد استفاده قرار داد، چه قدرت و نيرويي را به ما خواهد افزود!؟
هدف‌داشتن مسأله‌اي است كه هر آدمي را در جهت مشخصي به حركت در مي‌آورد و نيرويي به او مي‌دهد كه احساس خستگي و روزمرّگي براي او ايجاد نشود. سيد محمدحسين قبل از اينكه علامه طباطبائي شود، عمري در تهذيب و تحصيل متمركز شد، آقا مرتضي قبل از آنكه شهيد مطهري شود سال‌ها در تحصيل علوم مختلف كوشيد، چنانچه انيشتين هم عمري در فيزيك مطالعه و پژوهش نمود.
براي استفاده از جدول مديريت كيفي زمان، لازم است ابتدا هدف خود را در ابعاد مختلف تحصيلي، شغلي، عبادي، خانوادگي، ورزشي و غيره معين نمائيد تا تشخيص دهيد كه چه ميزان از وقت‌گذاري براي هر كدام از كارها مطلوب است. اهداف مختلف زندگي را به دو دسته تقسيم كنيد:
1. هدف اخروي: بدون ترديد اصلي‌ترين و محوري‌ترين هدف يك انسان سالم، اصلاح آخرت و قرب الهي است. از اين رو همه برنامه‌هاي دنيوي و سبك زندگي ما نيز بايد در مسير آخرت‌گرايي و بندگي حضرت حق قرار گيرد.
2. هدف دنيوي: به طور طبيعي هر كسي به حسب مسئوليت‌هاي فردي و اجتماعي دنيايي خود، بايد قدم‌هايي بردارد كه انجام شايسته آنها خود وسيله‌اي براي بندگي در محضر ربوبي است. در اين راستا دو نوع هدف مي‌توان ترسيم كرد:
هدف اصلي: محوري‌ترين برنامه‌اي كه شما در طول شبانه‌روز آن را دنبال مي‌كنيد. براي كشف اين برنامه كافيست توجه ويژه‌اي به عنوان شغلي و صنفي خود نمائيد. اگر ورزشكاريد، ورزش اصلي‌ترين برنامه شماست. اگر نجاريد، نجاري و همين‌طور براي كارمند، طلبه، دانشجو و غيره به راحتي مي‌توان برنامه اصلي را تشخيص داد. اين امرِ محوري، غالباً يكي است و دو تا نيست.
هدف فرعي: كارها و فعاليت‌هايي كه هر كسي بايد در كنار برنامه اصلي خود بدان‌ها توجه كند. مثل سلامتي جسمي و روحي، كنترل و تنظيم روابط اجتماعي و دوستانه، هماهنگ بودن با خانواده و امثال آن. البته روشن است كه همين اهداف فرعي نيز قطعاً از نوعي اولويت‌بندي برخوردار است.
فائده مشخص كردن اهداف اين است كه در طول اجراي جدول بدانيد كه آيا در مسير اهداف قدم بر مي‌داريد يا نه؟ و سپس گاه‌گاهي به اين هدف‌گذاري نگاه مجددي بيندازيد تا در ضمن يادآوري آن اهداف، تغييرات احتمالي در تعيين اهداف يا اولويت‌گذاري آنها را اعمال نمائيد.

گام دوم: نوشتن جزئيات كارهاي روزانه در جدول

هر چه بتوانيد جزئيات بيشتري از كارهاي روزانه و ميزان وقت‌گذاري به آنها را مورد توجه قرار دهيد، مراقبه و مديريت بيشتري بر روي آنها خواهيد داشت. كارهاي روزانه را ـ كه در اين جدول قسمت‌هايي براي عنوان‌بندي آنها تعبيه شده است ـ به دو صورت كلي و جزئي مي‌توان مورد توجه قرار داد؛ مثلاً خواب عنوان كلي است كه اگر جزئي‌تر بشويد مي‌توانيد آن را به خواب شبانه و روزانه و حتي خواب بين الطلوعين تجزيه نمائيد.
از اين رو جدول‌هاي اين كتابِ كار، در طول سه مرحلة متوالي به شما ارائه مي‌شود كه در هر مرحله جزئيات بيشتري را مورد توجه قرار مي‌دهد. توضيحات مربوط به هر كدام در آينده ارائه خواهد شد.

گام سوم: نوشتن زماني كه براي هر كاري اختصاص داده مي‌شود

بعد از تعيين جزئيات كارهاي روزانه در جدول، بايد در طول شبانه‌روز زماني را براي پركردن ستون مربوط به آن روز اختصاص دهيد. شب‌ها قبل از خوابيدن زمان خوبي مي‌تواند باشد. مقدار زماني كه براي هر كدام از كارها صرف شده را به صورت دقيق در جدول بنويسيد. در اين امر نكاتي قابل توجه است:
تا جايي كه امكان داشته باشد سعي كنيد زمان‌هاي اختصاص داده شده را هر چه دقيق‌تر بنويسيد. اگر كاري انجام نشده است عدد صفر را ثبت كنيد.
بعد از پر كردن جدول، ساعات ثبت شده را جمع بسته، در ستون مربوطه نوشته بنويسيد. سپس با كم كردن آن از مجموع 24 ساعت، ساعات و دقايق باقي‌مانده را در مقابل آن ثبت نمائيد. وقت‌هاي اضافه، مجموعه زمان‌هايي‌اند كه بدون فعاليت مفيدي سپري شده‌اند.
ذكر نشدن روز جمعه در مرحله اول و دوم جداول نه از آن روست كه روز تعطيل است؛ چرا كه مراقبه نفس و مفيد كردن زندگي هيچ‌گاه تعطيلي ندارد. بلكه به دليل متفاوت بودن برنامه‌ها در روزهاي جمعه و تعطيل نسبت به ساير ايام، در مراحل اوليه مراقبه و مديريت زمان، جزء برنامه قرار نداده‌ايم.

گام چهارم: به دست آوردن خط پايه

خط پايه عبارت است از ميانگين زماني كه در طول يك هفته براي انجام كاري اختصاص مي‌دهيد. مثلاً براي ورزش، شايد يك روز 10 دقيقه، روزي نيم ساعت و روز ديگر 20 دقيقه زمان اختصاص داده باشيد. ميانگين اين سه زمان، يعني 20 دقيقه، به عنوان خط پايه ورزش شما به حساب مي‌آيد. فايده به دست آوردن خط پايه در اين است كه بدانيد آن فعاليت به طور كلي چقدر براي شما اهميت دارد؟ چقدر حاضريد براي آن وقت بگذاريد؟ براي ايجاد تغيير و كم و زياد كردن آن كار از كجا بايد شروع كنيد؟
از طرف ديگر اتفاق‌هاي غير منتظره در اين جدول عامل شكست معرفي نمي‌شوند؛ روشن است كه چنين اتفاق‌هايي فقط در يكي دو روز اتفاق مي‌افتند، در غير اين صورت ديگر غيرمنتظره نخواهند بود. چه بسيار افرادي كه با شنيدن اينكه برخي از علما و دانشمندان 18 ساعت در روز به مطالعه مي‌پرداختند، علاقمند شوند مطالعه خود را به 10 ساعت در روز برسانند؛ اما اين برنامه‌نويسي بيش از دو روز ادامه نمي‌يابد و چه بسا هيچ‌وقت به مرحله انجام نرسد. يك علت عمده عدم موفقيت چنين برنامه‌اي در اين است كه شاكله زمان‌بندي فرد بر اساس مطالعه 2 ساعته ـ مثلاً ـ پي‌ريزي شده است و تغيير يكباره آن به 10 ساعت، از همان آغاز نداي اجرائي نبودن برنامه را سر مي‌دهد.
براي به دست آوردن خط پايه در اين جدول، زير ستون‌هاي مربوط به هر كاري، ستوني براي جمع بستن تعبيه شده است. ساعاتي را كه در طول يك هفته براي خوابيدن ثبت كرده‌ايد، در اين قسمت جمع بببنديد، سپس در ستون زيرين آن ميانگين‌گيري كنيد. ميانگين به دست آمده همان خط پايه شماست.
گام پنجم: تعيين ميزان تغيير در هفته بعد
با به دست آمدن خط پايه و آگاهي يافتن از عادات زماني خودتان در طول يك هفته و پرشدن جدول، نوبت به تأثير دادن هدف‌گذاري بر برنامه‌هاي روزانه مي‌رسد. در اين قسمت لازم است در ستون مربوط به «مطلوبِ هفته بعد» ميزان تغييري را كه برايتان مطلوب است ثبت كنيد. مثلاً اگر خط پايه شما در گئده دوستانه 1 ساعت بود، براي هفته بعد مطلوب است كه آن را مقداري كمتر نمائيد، مثلاً 30دقيقه، تا بتوانيد در مسير شعار «مفيد بودن زندگي» قرار بگيريد. چند نكته در اينجا قابل توجه است:
شرط لازم در ايجاد تغيير، امكان تغيير است. مثلاً در مورد ميزان خواب، بايد نياز واقعي و نياز كاذب را بر اساس سن و مزاج و غيره تشخيص داد. خواب اگر كمتر از نياز واقعي باشد موجب اختلال در كاركرد مغز و هوشياري شما مي‌شود.
قانون طلائي در ايجاد تغيير، رعايت مقوله تدريج است. روشن است كه تغييرِ كلان به صورت آني محقق نخواهد شد. بنابراين سعي كنيد هر هفته مقداري از تغيير را در برنامه‌ها ايجاد نمائيد تا اينكه به اندازه مطلوب برسد.
مجموع ساعاتي كه به عنوان مطلوب نوشته مي‌شود نبايد از 24ساعت بيشتر باشد.
تذكر لازم در خصوص تغييرها: ابتدا بايد ساعات اضافي از هر روز را به ساعات مفيد تبديل نمود. و اگر ساعت اضافه‌اي وجود نداشت، توجه به دو نكته ضروري است:
اگر براي مطالعه ـ مثلاً ـ يك ساعت ثبت كرده‌ايد، آيا واقعاً همه يك ساعت به مطالعه گذشته است يا در ميان آن به صحبت با ديگران يا فكر راجع به مسائل غير مرتبط نيز مشغول شده‌ايد؟ با اين توضيح بايد ناخالصي‌ها را از كارها و فعاليت‌هايتان تشخيص داده، با حذف آنها فعاليت‌تان را خالص نمائيد.
از سوي ديگر ببينيد آيا اوقات شبانه روز شما متناسب با هدف‌گذاري‌تان پر شده است يا نه؟ شايد همه كارها مفيد باشند، ولي برخي از آنها در راستاي هدف‌تان نباشد! اينجاست كه بايد زمانِ كارهاي غير مرتبط به هدف را كم كرده، به كارهاي مرتبط‌تر تخصيص دهيد.

گام ششم: ارزيابي

اين مرحله از هفته دوم آغاز مي‌شود. لازم است هر جدول را با جدول هفته قبل مقايسه نمائيد تا بدانيد آيا آنچه براي هفته بعد تعيين كرده بوديد و بناي تغيير در راستاي آن را داشتيد، محقق كرده‌ايد يا نه؟
آنچه بايد با هم سنجيده شود، ميانگين يا همان خط پايه هر هفته با مطلوبِ هفته قبل است. رابطه آن دو خارج از سه حالت نيست:
1 – تغيير در جهت مطلوب محقق شده است و به لطف خدا در مسير هدف خود حركت كرده‌ايد.
2 – هيچ تغييري صورت نگرفته است و عيناً همان نمره ميانگين هفته سابق را اخذ كرده‌ايد.
3 – تغيير به صورت معكوس صورت گرفته است. مثلاً ميانگين هفته اول در گئده دوستانه 4 ساعت بود و مطلوب هفته بعد را 3 ساعت ثبت كرده بوديد، ولي در ميانگين هفته دوم با 5 ساعت گئده مواجه شديد.
بعد از مقايسه جدول‌ها، نوبت به نمره‌گذاري مي‌رسد. براي تعيين معيار نمره‌گذاري مناسب است از معيارهاي الهي كه اهل بيت عليهم السلام در اختيار ما گذاشته‌اند استفاده نمائيم. امام صادق عليه السلام درباره رشد مداوم شخصيت و كمالات روزافزون انسان فرمود:
كسى كه دو روزش در بهره زندگى و رشد انسانى يكسان باشد در معامله نقد عمر مغبون است و كسى كه امروزش بهتر از ديروز باشد شايسته است كه مغبوط (مورد غبطه دگران) واقع شود و توفيق او را تمنا كنند و كسى كه امروزش بدتر از ديروز باشد ملعون (محروم از رحمت حقّ) است و كسى كه نفس خود را پيوسته در كمال تازه‏اى نبيند و در معنويات خويش احساس فزونى ننمايد در معرض كمبود و نقص قرار گرفته است و كسى كه در راه نقص قدم برمي‌دارد مرگ از زندگى براى او بهتر است‏ (تفصيل وسائل الشيعة، ج16، ص94).
با استفاده از اين حديث، سه عنوان را براي معيار ارزيابي تعيين مي‌كنيم:
1. مغبوط (مورد غبطه ديگران واقع شده) براي كسي كه توانسته است امروزش بهتر از ديروزش باشد.
2. مغبون (زيان‌ديده) براي كسي كه امروزش مساوي با ديروزش باشد.
3. ملعون (دور از رحمت خدا) براي كسي كه امروزش بدتر از ديروزش بوده است.
تعداد دفعاتي كه خود را ملعون يا مغبون يا مغبوط يافته‌ايد، به نوعي محاسبه نفسي است كه در روايات بدان تأكيد شده است. با وجود نمراتي كه شما به خودتان مي‌دهيد شايد تا اندازه‌اي بي‌نياز شويد از اينكه خداوند به واسطه آنچه رقيب و عتيد از حسنات و سيئات برايتان نوشته است، نامه عملي نشانتان دهد؛ آري، اين شما هستيد كه كاري را انجام داده‌ايد يا از انجام آن رويگردان شده‌ايد. با اين محاسبه دست‌كم مسئوليت قسمتي از كارهايي كه مربوط به شماست را خواهيد پذيرفت.
براي هر نمره ملعون، استغفار كنيد،
براي هر نمره مغبون، طلب بخشش از كوتاهي‌ها نمائيد
و در هر نمره مغبوط شكرگذاري نمائيد و بدانيد كه هر نعمتي داريم از جانب خداوند است.

جدول شماره یک برنامه ریزی هفتگی

برنامه هفتگی

 

هدف گذاری

اهداف مختلفي كه در توضيحات گذشت، براي هر كس ميزاني از اهميت را دارد و روشن است كه بر حسب ميزان اهميتي كه بدان مي‌دهد،‌ حاضر است وقتي را بدان اختصاص دهد. ما به عنوان مسلمان بايد خود را ملتزم به دستورات دين مقدس اسلام نمائيم و با دخالت دادن باورها و جهان‌بيني خود در امور روزمره و كارهاي شخصي و جمعي، در صدد كسب رضوان الهي برآئيم. جدول زير شما را در تعيين ميزان اهميت هر كاري كمك مي‌كند. البته نكاتي لازم به تذكر است:
1. هدف اخروي را در سه شاخص عمده كه از هر كسي انتظار مي‌رود جزئي كرده‌ايم. اما تعيين اهداف دنيوي در اختيار شماست.
2. گرچه همه ما مسلمانيم، لكن بايد توجه كنيد كه علي رغم اهميتي كه هر كدام از اهداف مذكور در عالم واقع دارد، براي شخص شما چقدر از اهميت برخوردار است. اينجا جاي تعارف نيست و كسي هم قرار نيست برگه شما را ببيند. با خودتان رو راست باشيد و ميزان اهميت اهدافتان را تعيين كنيد. اهميت هر كدام عبارتست از اينكه چقدر ذهن و وقت شما را به خود مشغول مي‌كند.
3. ميزان اهميت را بر اساس درصد تعيين كنيد و متوجه باشيد هر درصدي كه بنويسيد بايد مطلوب‌ها و تغييرهاي خود را در جهت آن ايجاد نمائيد.
4. مجموع درصدگذاري هدف اخروي در سه شاخص مذكور، نبايد بيش از 100% باشد، چنانچه اهداف دنيوي در 4 شاخص اصلي و فرعي نيز نبايد بيش از 100% باشد. اما در هر دوي آنها ممكن است مجموع درصدها كمتر از 100% بشود.

 

جدول هدف گذاری

هدف گذاری

 


دیدگاه های کاربران